بیان المراد؛ شرح فارسی بر اصول الفقه - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٥٥٧ - فصل پنجم سرايت اجمال مخصص بعام و عدم سرايتش بآن

ترجمه:

فصل پنجم: سرايت اجمال مخصّص بعام و عدم سرايتش بآن‌

بحث قبلى يعنى حجّيّت عام در باقى افراد در فرضى بود كه خاصّ مبيّن بوده و اجمالى در آن نباشد و شكّ و ترديد صرفا در اين بود كه آيا افراد ديگرى كه خروجشان از خاصّ معلوم است آيا مورد تخصيص واقع بوده يا امر چنين نيست؟ اكنون از اين مسئله بحث مى‌كنيم كه در صورت مجمل بودن خاصّ آيا عام حجّت است يا حجّت نمى‌باشد؟

بايد بگوئيم:

اجمال به دو نحو ممكن است باشد:

١- شبهه مفهوميّه.

٢- شبهه مصداقيّه.

شبهه مفهوميّه: در فرضى است كه در نفس مفهوم خاصّ شكّ و ترديد باشد يعنى معناى آن مجمل بوده و مفهوم مشخّص و مبيّنى از آن استفاده نشود مانند فرموده معصوم عليه السّلام:

كلّ ماء طاهر الّا ما تغيّر طعمه او لونه او ريحه (هرآبى پاك است مگر آنكه مزه يا رنگ يا بويش تغيّر يافته باشد). شكّ و ترديد در آن است كه مقصود از « تغيّر » آيا خصوص تغيّر حسّى بوده يا شامل تغيّر تقديرى نيز مى‌باشد.

و نيز مانند اين گفته ما:

احسن الظّنّ الّا بخالد (گمان خوب داشته باش مگر نسبت به خالد).

مورد شكّ اينستكه مقصود از « خالد » خالد بن بكر است يا مثلا خالد بن سعد مى‌باشد.

شبهه مصداقيّه: در فرضى است كه مفهوم خاصّ واضح و مشخّص بوده ولى در دخول فردى از افراد عام در ضمن خاصّ شكّ و ترديد مى‌باشد مثل اينكه در مثال سابق بدانيم مقصود از « تغيّر » خصوص تغيّر حسّى است ولى در آب معيّنى‌